Làng nghề trống Bình An từ lâu đã trở thành một biểu tượng trong lòng người dân xứ Huế và cả nước. Nằm yên bình bên dòng sông Hương, ngôi làng nhỏ thuộc xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế này nổi tiếng với kỹ thuật chế tác trống thủ công tinh xảo. Qua bao thăng trầm lịch sử, làng nghề trống Bình An vẫn giữ được lửa nghề, cho ra đời những chiếc trống mang âm hưởng của đất trời, góp mặt trong các nghi lễ, ngày hội lớn trên khắp mọi miền Tổ quốc.
Làng nghề trống Bình An là một làng nghề thủ công truyền thống chuyên sản xuất các loại trống từ da trâu, da bò, gỗ mít và các vật liệu tự nhiên khác. Điểm đặc biệt của làng nghề nằm ở bí quyết gia truyền về cách căng da, chỉnh âm và kỹ thuật đóng đinh độc đáo. Mỗi sản phẩm trống Bình An không chỉ là nhạc cụ mà còn là tác phẩm nghệ thuật mang hồn cốt văn hóa Huế.
Khác với các lò trống khác, người thợ Bình An sử dụng hoàn toàn phương pháp thủ công, không máy móc hiện đại, tạo ra chất âm riêng biệt – ấm, vang và bền. Đây chính là sức sống mãnh liệt của một làng nghề đã tồn tại hơn 150 năm.
Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề trống Bình An
Theo các tài liệu ghi chép, làng nghề trống Bình An ra đời vào khoảng nửa cuối thế kỷ XIX dưới thời nhà Nguyễn. Ban đầu, nghề làm trống chỉ là một nghề phụ trong lúc nông nhàn, nhưng dần dần nhờ chất lượng sản phẩm vượt trội, tiếng lành đồn xa, làng nghề đã trở thành nơi cung cấp trống chính cho các đình, chùa, lăng tẩm và các lễ hội ở Huế và miền Trung.
Qua hai cuộc kháng chiến, làng nghề từng có thời gian bị mai một nhưng nhờ sự nỗ lực gìn giữ của các nghệ nhân cao tuổi, đặc biệt là ông Nguyễn Ngọc Dũng – người được mệnh danh là “vua trống” Bình An, nghề làm trống đã được phục hồi và phát triển mạnh mẽ từ những năm 1990 đến nay. Hiện nay, làng nghề trống Bình An đã được công nhận là làng nghề truyền thống tiêu biểu, thu hút du khách và các nhà nghiên cứu văn hóa.
Quy trình sản xuất trống tại làng nghề trống Bình An
Để tạo ra một chiếc trống Bình An chất lượng, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo truyền đời.
Giai đoạn chọn nguyên liệu
Gỗ làm tang trống phải là gỗ mít già, thớ mịn, không bị mối mọt. Gỗ mít có độ bền cao và cho âm vang tốt nhất. Da trống sử dụng da trâu hoặc da bò, được chọn từ những con trâu già, da dày nhưng vẫn mềm dẻo. Da sau khi mua về được cạo sạch lông, ngâm nước vôi trong ba ngày để làm sạch và tạo độ đàn hồi.
Giai đoạn chế tác tang trống
Tang trống được ghép từ nhiều mảnh gỗ mít cong, tạo thành hình trụ. Các mảnh gỗ được đục mộng, ghép khít lại với nhau bằng keo da trâu và đinh tre. Sau đó, thợ dùng dao, rựa để chuốt bề mặt cho đều, sau đó bào nhẵn và trang trí họa tiết sơn then hoặc sơn đỏ tùy Tang trống càng chắc, tiếng trống càng vang xa.
Giai đoạn căng da trống – linh hồn của sản phẩm
Đây là công đoạn khó nhất, quyết định chất lượng âm thanh. Da trống sau khi xử lý được trùm lên miệng tang, dùng dây mây siết chặt và đóng đinh đồng (đinh chì) cố định. Kỹ thuật đóng đinh phải đều tay, đúng lực để da không bị nhăn mà vẫn căng đều. Người thợ vừa đóng vừa gõ thử, nghe âm thanh và điều chỉnh độ căng. Ở làng nghề trống Bình An, mỗi nghệ nhân có bí quyết riêng để tạo ra âm vực trung, trầm, bổng phù hợp với từng loại trống.
Phân loại sản phẩm trống tại làng nghề trống Bình An
Tại làng nghề trống Bình An, sản phẩm được phân loại dựa trên kích thước, mục đích sử dụng và âm sắc:
Trống đại (trống cái): Đường kính từ 80cm đến 1,5m, dùng trong đình chùa, lễ hội lớn. Âm vang xa, trầm ấm.
Trống trung (trống hiệu): Đường kính 40-70cm, dùng trong trường học, múa lân, đội kèn.
Trống nhỏ (trống con): Đường kính dưới 30cm, dùng trong sinh hoạt gia đình, nhạc cụ dân tộc.
Trống trận: Loại trống chuyên dụng cho tế lễ, mô phỏng trống thời Nguyễn.
Giá trị văn hóa và ứng dụng thực tế của trống Bình An
Trống Bình An không chỉ là vật dụng thông thường mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Trong các lễ hội Cầu ngư, lễ hội điện Hòn Chén hay Festival Huế, những chiếc trống của làng nghề trống Bình An luân phiên xuất hiện như một biểu tượng của sức mạnh cộng đồng và sự linh thiêng. Âm thanh của trống Bình An còn được các ban nhạc dân tộc chuyên nghiệp ưa chuộng nhờ độ chuẩn xác và cảm xúc khi biểu diễn.
Ngày nay, ngoài các đơn đặt hàng truyền thống, làng nghề còn mở rộng sản xuất trống làm quà tặng, trống trang trí nội thất, phục vụ khách du lịch. Nhiều nhà sưu tập văn hóa sẵn sàng trả giá cao để sở hữu trống cổ hoặc trống làm
Lợi ích và thách thức đối với làng nghề trống Bình An
Lợi thế cạnh tranh
Bí quyết gia truyền chất lượng âm thanh không thể sao chép.
Nguyên liệu tự nhiên, thân thiện môi trường.
Thương hiệu mạnh, được nhà nước và du khách công nhận.
Thách thức hiện tại
Nguồn nguyên liệu da trâu, da bò khan hiếm dần do nông thôn đô thị hóa.
Thiếu lớp trẻ kế cận, vì thu nhập không cao bằng làm nghề khác.
Sản phẩm làm hoàn toàn thủ công nên năng suất thấp, giá thành cao.
Sai lầm thường gặp khi chọn mua trống tại làng nghề trống Bình An
Nhiều người lần đầu mua trống thường mắc phải các lỗi sau:
Chọn trống quá to so với không gian sử dụng: Trống đại có âm vang rất mạnh, nếu đặt trong phòng nhỏ sẽ bị rè hoặc gây khó chịu.
Không kiểm tra kỹ độ căng của da: Da chùng sẽ cho âm đục, không đúng chuẩn. Da quá căng dễ rách.
Tin vào quảng cáo rẻ: Trống Bình An chính hãng có giá thành nhất định. Các sản phẩm giá thấp thường sử dụng gỗ tạp, da kém chất lượng.
Để tránh những sai lầm này, người mua nên tìm đến các hộ gia đình sản xuất uy tín tại làng, có thể trực tiếp đến xưởng để nghe âm thanh thử và yêu cầu xuất trình nguồn gốc nguyên liệu.
Lưu ý quan trọng khi bảo quản trống Bình An
Trống da rất nhạy cảm với thời tiết. Người dùng cần tránh để trống ngoài trời nắng gắt hoặc mưa ẩm kéo dài. Nên đặt trống nơi khô ráo, thoáng mát. Khi không sử dụng, có thể che phủ bằng vải mềm. Định kỳ kiểm tra đinh và dây căng, nếu thấy lỏng cần nhờ thợ chỉnh lại. Tuyệt đối không dùng hóa chất tẩy rửa lên mặt da trống.
Câu hỏi thường gặp về làng nghề trống Bình An
Địa chỉ chính xác của làng nghề trống Bình An ở đâu?
Làng nghề trống Bình An thuộc thôn Bình An, xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 7 km về phía đông bắc.
Một chiếc trống Bình An có giá bao nhiêu?
Giá trống Bình An dao động từ 1 triệu đồng cho trống nhỏ, đến 15-20 triệu đồng cho trống đại loại tốt, tùy vào kích thước và độ tinh xảo của hoa văn trang trí.
Làng nghề trống Bình An có mở cửa đón khách tham quan không?
Có. Du khách có thể đến tham quan làng nghề trống Bình An bất cứ lúc nào. Nhiều hộ gia đình sẵn sàng đón tiếp, giải thích quy trình sản xuất và bán sản phẩm lưu niệm.
Làm thế nào để phân biệt trống Bình An thật và trống giả?
Trống Bình An chính hãng có tang gỗ mít kết cấu chắc chắn, đinh đồng đều tay, mặt da căng tự nhiên. Âm thanh vang, ấm, không bị rè. Một số xưởng có đóng dấu tên làng nghề hoặc tên nghệ nhân ở mặt trong tang trống.
Có thể đặt làm trống Bình An Các nghệ nhân làng nghề trống Bình An nhận đặt làm trống với kích thước, họa tiết trang trí và yêu cầu âm thanh theo đơn đặt hàng. Thời gian giao hàng thường từ 7 đến 15 ngày tùy độ phức tạp.
Kết luận
Làng nghề trống Bình An không chỉ là một địa danh sản xuất trống, mà còn là một di sản văn hóa sống động của vùng đất Cố đô. Mỗi chiếc trống ra lò đều kết tinh từ bí quyết, tâm huyết và tình yêu nghề của bao thế hệ nghệ nhân. Việc gìn giữ và phát huy làng nghề trống Bình An là trách nhiệm của cộng đồng và của mỗi người yêu văn hóa truyền thống Việt Nam.
