Nằm bên dòng Cái Bè hiền hòa thuộc tỉnh Tiền Giang, làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè từ lâu đã trở thành biểu tượng sống động của văn hóa sông nước Nam Bộ. Qua nhiều thế hệ, những người thợ nơi đây vẫn giữ trọn bí quyết chế tác ghe xuồng thủ công, tạo ra những con thuyền vừa bền chắc vừa mang đậm hồn quê. Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào lịch sử, quy trình sản xuất, các loại ghe xuồng đặc trưng và những giá trị văn hóa độc đáo của làng nghề truyền thống này.
Làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè là cụm từ chỉ một cộng đồng thợ thuyền tập trung tại thị trấn Cái Bè và các xã lân cận, chuyên sản xuất các loại ghe, xuồng phục vụ giao thông đường thủy, đánh bắt thủy sản và thương mại. Nghề này đã tồn tại hơn 100 năm, gắn liền với sự hình thành của chợ nổi Cái Bè – một trong những chợ nổi lớn nhất miền Tây. Khác với các làng nghề đóng tàu gỗ ở miền Trung hay miền Bắc, ghe xuồng Cái Bè thường có thân thấp, đáy phẳng, phù hợp với sông rạch chằng chịt và mùa nước nổi.
Nguyên liệu chính là gỗ sao, gỗ dầu, gỗ căm xe và gỗ tràm vùng U Minh. Gỗ được chọn lọc kỹ càng, phải khô ráo và không bị mối mọt. Nhờ tay nghề điêu luyện, chiếc ghe xuồng Cái Bè có tuổi thọ từ 15 đến 25 năm, thậm chí lâu hơn nếu được bảo trì tốt. Ngày nay, dù có sự xuất hiện của các vật liệu mới như composite và nhôm, làng nghề vẫn giữ được nét riêng nhờ chất lượng và hồn cốt truyền thống.
Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè
Đầu thế kỷ XX, khi thương cầu Cái Bè trở thành đầu mối giao thương giữa các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, nhu cầu về phương tiện đường thủy tăng cao. Các lò đóng ghe thủ công mọc lên hai bên bờ sông, ban đầu chỉ đóng xuồng nhỏ, ghe tam bản để chở hàng. Đến thập niên 1930, người thợ Cái Bè đã chế tạo thành công ghe bầu, ghe cào và ghe chái – những loại ghe lớn chuyên dùng cho buôn bán lúa gạo và vận chuyển nông sản.
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè còn cung cấp xuồng ba là, ghe tay chèo cho lực lượng cách mạng hoạt động trên các kênh rạch. Sau năm 1975, làng nghề phát triển mạnh mẽ với nhiều cơ sở sản xuất quy mô lớn. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XX đến nay, nghề đóng ghe xuồng truyền thống gặp nhiều thách thức do sự cạnh tranh của tàu thuyền hiện đại và sự sụt giảm nguồn gỗ quý. Chính quyền địa phương đã hỗ trợ bảo tồn làng nghề, kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm.
Quy trình đóng ghe xuồng thủ công tại Cái Bè
Mỗi chiếc ghe xuồng Cái Bè trải qua ít nhất 10 công đoạn chính, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ cả. Chọn và xử lý gỗ
Gỗ thường được chọn từ mùa khô, phải đạt độ tuổi trên 20 năm. Sau khi khai thác, gỗ được ngâm nước 3-6 tháng để loại bỏ nhựa và ngăn mối. Tiếp đó, gỗ được phơi khô tự nhiên trong bóng râm khoảng 2 tháng, tránh nứt nẻ.
2. Vẽ phác thảo và cắt gỗ
Người thợ dùng que tre đo chiều dài, chiều rộng, độ cong của thân ghe. Họ vẽ trực tiếp lên gỗ bằng mực tàu, sau đó dùng cưa tay hoặc cưa máy cắt theo đường vẽ. Riêng các chi tiết cong như mũi ghe, đuôi ghe phải được cưa bằng tay để đảm bảo độ chính xác.
3. Ghép mảng và tạo hình
Các tấm gỗ được ghép lại với nhau bằng chốt gỗ (kết nối mộng và không dùng đinh). Người thợ gõ nhẹ búa để mộng khớp hoàn hảo. Công đoạn này quyết định độ kín nước và độ bền của ghe.
4. Đánh sống (tạo lườn ghe)
Đây là bước đòi hỏi tay nghề cao nhất. Thợ cả dùng đục, búa, cưa để tạo sống ghe – phần xương sống nằm ở đáy. Sống ghe phải thật thẳng và chắc, giúp ghe không bị vặn khi chịu tải nặng.
5. Gia cố sườn và ván
Sau khi có sống, các sườn (gân ghe) được gắn vào bằng chốt mộng. Ván thành ghe được uốn cong bằng hơi nước hoặc nái tre. Để ván không bị gãy, người ta dùng dây ràng buộc và nêm chặt.
6. Trám khe (chét dầu) và đánh bóng
Dùng bột trộn với dầu dừa, nhựa thông để trám khe hở giữa các tấm ván. Sau đó dùng dao bào, giấy nhám để làm nhẵn bề mặt. Công đoạn này giúp chống thấm và tăng khả năng lướt nước.
7. Sơn, quét dầu
Sơn dầu bóng (thường là sơn đen hoặc nâu đỏ) được quét đều, đầu tiên là lớp lót, sau 3-5 lớp phủ. Mỗi lớp sơn cần phơi 1-2 ngày. Một số ghe được vẽ hoa văn rồng phượng, bông súng tùy yêu cầu khách hàng.
Phần mái che (nếu là ghe có mui), bèo trĩ (chỗ ngồi), cột chèo, dây neo được gắn vào. Cuối cùng, người thợ thả ghe xuống nước thử 1-2 ngày để kiểm tra độ cân bằng và chống thấm.
Các loại ghe xuồng đặc trưng của làng nghề Cái Bè
Làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè sản xuất nhiều loại, từ nhỏ lớn. 8m
150-200 kg
Chở người, đi chợ, tham quan
Ghe cào (ghe lưới)
6m x 1.2m
500-700 kg
Đánh bắt tôm, cá, còng
Ghe bầu
8m x 1.5m
1-1.5 tấn
Chở hàng hóa, nông sản
Ghe chái (ghe dài)
10-12m x 1.8m
2-3 tấn
Vận chuyển lúa gạo, xèng sắt
Xuồng ba lá
5m x 0.9m
300 kg
Chèo tay, đua xuồng
Ghe chái và ghe bầu là hai dòng sản phẩm chủ lực, được nhiều thương lái ở các tỉnh Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long ưa chuộng. Xuồng tam bản và xuồng ba lá phục vụ chủ yếu nhu cầu dân sinh và du lịch trải nghiệm. Đặc biệt, xuồng ba lá còn được dùng trong các lễ hội đua xuồng truyền thống ở Cái Bè.
Giá trị văn hóa và du lịch của làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè
Không chỉ là một nghề thủ công, làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè còn là kho tàng văn hóa phi vật thể. Mỗi thao tác đục đẽo, mỗi đường cắt mộng đều chứa đựng tri thức dân gian về thủy văn, khí hậu và tập quán sống trên sông nước. Du khách đến Cái Bè không thể bỏ qua chuyến tham quan các xưởng ghe, nơi họ được tận mắt xem người thợ già gõ búa thử tiếng kêu của gỗ để phát hiện khuyết điểm.
Một số địa chỉ xưởng đóng ghe nổi tiếng:
Xưởng ghe Ông Sáu Lắm (ấp An Thạnh, xã Đông Hòa Hiệp)
Xưởng ghe Ông Nguyễn Văn Tư (ven sông Cái Bè, gần chợ nổi)
Hợp tác xã ghe xuồng Cái Bè (số 56, đường Nguyễn Văn Hoàng, thị trấn Cái Bè)
Trong những năm gần đây, chính quyền địa phương kết hợp các công ty du lịch tổ chức tour “Trải nghiệm một ngày làm thợ ghe Cái Bè”. Du khách được tự tay chuốt cạnh gỗ, đục lỗ mộng, ngồi trên xuồng do mình làm ra để tham quan chợ nổi. Sản phẩm lưu niệm là những mô hình ghe xuồng thu nhỏ bán cho khách nước ngoài.
Lợi ích và hạn chế của ghe xuồng truyền thống so với hiện đại
Ghe xuồng Cái Bè dù có tuổi thọ cao, dễ sửa chữa nhưng không tránh khỏi những hạn chế trước sự phát triển của tàu composite và tàu sắt.
Lợi ích
Thân thiện môi trường: Gỗ tự nhiên phân hủy sinh học, không gây ô nhiễm nguồn nước.
Dễ sửa chữa: Người thợ ở bất kỳ bến sông nào cũng có thể vá, ghép gỗ, chỉnh lại chốt mộng.
Độ ổn định cao: Đáy phẳng, ít lắc khi chở nặng, phù hợp kênh rạch nông.
Giá thành hợp lý: So với tàu cùng kích thước, ghe gỗ rẻ hơn 30-40%.
Hạn chế
Trọng lượng lớn: Ghe gỗ nặng hơn xuồng composite 1,5-2 lần, gây tốn nhiên liệu.
Bảo dưỡng thường xuyên: Mỗi 6 tháng cần trám khe, quét dầu chống mối.
Phụ thuộc nguồn gỗ: Nguồn gỗ sao, dầu ngày càng khan hiếm, giá tăng.
Thời gian đóng lâu: Mỗi ghe từ lúc khởi dụng đến hoàn thiện mất 1-3 tháng tùy loại.
So sánh làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè và làng nghề tương tự
Ở Đồng bằng sông Cửu Long còn nhiều làng nghề đóng tàu ghe như làng Phú Định (Bến Tre), làng Tân Hội (Đồng Tháp), làng ghe Long Hậu (Long An). Điểm khác biệt của Cái Bè là kỹ thuật ghép mộng không đinh, chịu được tải trọng phân bố đều. Trong khi đó, làng Phú Định nổi tiếng với tàu du lịch có mui rộng, còn Tân Hội chuyên đóng ghe chở lúa. Riêng Cái Bè chú trọng sự tinh xảo và kiểu dáng cong của mũi ghe mang đậm thẩm mỹ Nam Bộ.
Ứng dụng thực tế và hướng dẫn tham quan làng nghề
Nếu bạn đi du lịch miền Tây, hãy dành một ngày để khám phá làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè. Hướng dẫn chi tiết:
Cách di chuyển
Từ TP. Hồ Chí Minh, bạn di chuyển theo Quốc lộ 1A đến thị trấn Cái Bè (TP. Tiền Giang, cách Sài Gòn khoảng 80 km). Tại đây, ”.
Động chạm vào dụng cụ khi chưa được phép: Các lưỡi đục, búa rất sắc, có thể gây nguy hiểm. Chỉ làm theo hướng dẫn.
Mặc cả quá mức: Sản phẩm lưu niệm có giá niêm yết rất hợp lý (20.000-50.000 đồng). Việc mặc cả thái quá dễ gây mất thiện cảm.
Bỏ qua giờ của thợ: Thợ thường nghỉ trưa 12-13h30 và kết thúc công việc lúc 17h. Nên đến thăm vào buổi sáng 9h-11h.
Lưu ý quan trọng khi mua ghe xuồng Cái Bè
Nếu bạn đang có nhu cầu đặt đóng một chiếc ghe xuồng, hãy lưu ý:
Xác định đúng loại ghe phù hợp: Nếu đi sông nhỏ, chọn xuồng tam bản dễ luồn lách; chở hàng nhiều chọn ghe bầu hoặc ghe chái.
Kiểm tra nguồn gỗ: Gỗ sao nguyên tấm, vân đều, không có lỗ mọt là tốt nhất. Tránh gỗ mới khai thác dễ bị cong vênh.
Yêu cầu thử nước: Trong vòng 7 ngày kể từ khi bàn giao, nếu phát hiện thấm nước nhiều nơi, người thợ phải sửa miễn phí.
Ký hợp đồng bằng văn bản: Ghi rõ kích thước, loại gỗ, thời gian giao hàng và tiền cọc. Tránh thỏa thuận miệng.
Câu hỏi thường gặp về làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè
Làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè có từ bao giờ?
Nghề xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX, khoảng những năm 1880-1890, gắn với sự phát triển của chợ nổi Cái Bè.
Mỗi năm làng nghề sản xuất được bao nhiêu sản phẩm?
Theo thống kê chưa chính thức, các xưởng sản xuất khoảng 200-300 chiếc/năm, chủ yếu là ghe bầu và xuồng tam bản.
Có thể mua ghe xuồng của làng nghề Cái Bè qua mạng không?
Một số cơ sở đã có trang Facebook, Zalo,
Hiện nay, số thợ lành nghề còn khoảng 30-40 người, chủ yếu trên 50 tuổi. Nhờ sự hỗ trợ của Sở Văn hóa và ngành du lịch, lớp trẻ đang dần được đào tạo lại, hy vọng nghề sẽ không bị thất truyền.
Xuồng ba lá có phải là biểu tượng của Cái Bè không?
Đúng. Xuồng ba lá là hình ảnh gắn liền với đời sống người dân, xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn học, hội họa về sông nước Cái Bè.
Kết luận
Làng nghề đóng ghe xuồng Cái Bè không chỉ đơn thuần là một cơ sở sản xuất thủ công mà còn là biểu tượng văn hóa sống động giữa lòng miền Tây. Dù phải đối mặt với nhiều thách thức từ công nghiệp hóa, nhưng với bàn tay tài hoa của nghệ nhân, những chiếc ghe xuồng nơi đây vẫn tiếp tục lướt sóng, chở theo hồn quê và ước mơ về một nghề truyền thống được gìn giữ mãi với thời gian. Hãy một lần về Cái Bè để ngắm nhìn đường nét chạm khắc trên từng thớ gỗ, nghe chuyện “thợ già, gỗ mộc, nước xiết” và cảm nhận câu ca: “Ghệ xuồng Cái Bè dù gió Lào cũng không nghiêng ngả”.
