Bạc Liêu là một trong những tỉnh ven biển thuộc đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Trong bối cảnh đó, hệ thống rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu đóng vai trò quan trọng như một hàng rào tự nhiên bảo vệ đê biển, giảm thiểu sạt lở, chống xâm nhập mặn và duy trì đa dạng sinh học. Những cánh rừng ngập mặn trải dài từ thị xã Giá Rai đến huyện Đông Hải không chỉ chở che cuộc sống của hàng nghìn hộ dân mà còn tạo nên một hệ sinh thái đặc thù cho vùng đất phù sa nơi con sông Mỹ Thanh và biển Đông giao hòa.
Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu được hình thành chủ yếu từ các loài cây ngập mặn như đước, sú, vẹt, bần, mắm… Đây là những loài thực vật có khả năng chịu mặn cao, bộ rễ phát triển mạnh giúp giữ đất và giảm sóng. Diện tích rừng phòng hộ tập trung nhiều nhất ở huyện Đông Hải, thị xã Giá Rai và huyện Hòa Bình, ước tính khoảng 4.000 ha.
Hệ thống rừng phòng hộ này không chỉ có chức năng phòng hộ thuần túy mà còn gắn liền với đời sống kinh tế – xã hội của người dân địa phương. Nhiều khu vực rừng được kết hợp với nuôi trồng thủy sản dưới tán rừng, mô hình lâm ngư kết hợp đã giúp cải thiện sinh kế bền vững cho cộng đồng sống ven biển.
Rừng ngập mặn chắn sóng: nằm sát bờ biển, tiếp xúc trực tiếp với thủy triều và sóng biển, đóng vai trò giảm năng lượng sóng trước khi sóng đánh vào đê.
Rừng phòng hộ chắn cát: được trồng trên các cồn cát ven biển ở phía nam thị xã Giá Rai, chủ yếu bằng phi lao và một số loài cây chịu hạn, giúp ổn định bờ cát và chống sa mạc hóa.
Rừng phòng hộ bảo vệ đê biển: dải rừng chạy dọc các tuyến đê thuộc huyện Đông Hải, có tác dụng làm đệm giảm áp lực sóng lên thân đê.
Vai trò quan trọng của rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu
Chắn sóng và giảm thiểu xói lở bờ biển
Tại Bạc Liêu, tình trạng sạt lở bờ biển diễn ra ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt ở khu vực Nhà Mát và cửa sông Mỹ Thanh. Rừng phòng hộ với hệ thống rễ chằng chịt giúp gắn kết trầm tích, làm giảm tốc độ dòng chảy và giữ lại phù sa. Theo số liệu từ Chi cục Kiểm lâm tỉnh, những đoạn bờ biển có rừng phòng hộ dày đặc đã giảm đến 60% mức độ xói lở so với các đoạn trống trải.
Bảo vệ đê biển và hạ tầng ven biển
Đê biển Bạc Liêu dài gần 60 km thường xuyên phải đối mặt với sóng lớn trong mùa gió chướng. Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu hoạt động như một tấm đệm sinh học, làm suy giảm năng lượng sóng biển từ 20% đến 40% tùy vào mật độ cây. Nhờ đó, chi phí bảo dưỡng và gia cố đê giảm đáng kể, giúp địa phương tiết kiệm hàng chục tỷ đồng mỗi năm.
Điều hòa khí hậu và chống xâm nhập mặn
Rừng ngập mặn hấp thụ carbon dioxide với tốc độ cao hơn nhiều so với rừng trên cạn. Mỗi ha rừng phòng hộ ở Bạc Liêu có thể hấp thụ từ 10 đến 15 tấn CO2 mỗi năm. Ngoài ra, hệ thống rễ và thân cây làm chậm dòng chảy thủy triều, hạn chế mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, bảo vệ các vùng trồng lúa và cây ăn trái phía trong.
Đa dạng sinh học và phát triển thủy sản
Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu là nơi cư trú của nhiều loài thủy sản có giá trị kinh tế cao như tôm sú, cua biển, cá kèo, vọp, hàu… Các khu rừng ngập mặn tự nhiên và rừng trồng tạo nên các vùng ương giống và nuôi dưỡng con non, cung cấp nguồn lợi thủy sản cho ngư dân địa phương.
Hiện trạng quản lý và bảo vệ rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu
Chính sách giao khoán và gắn trách nhiệm cho cộng đồng
Trong những năm gần đây, tỉnh Bạc Liêu đã triển khai chính sách giao khoán rừng phòng hộ cho các hộ gia đình sinh sống trong khu vực đệm. Mỗi hộ nhận khoán từ 3 đến 5 ha rừng, được hỗ trợ kỹ thuật và một phần kinh phí để chăm sóc, bảo vệ. Đổi lại, họ được khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản dưới tán rừng theo quy định. Cách làm này vừa giảm tải cho lực lượng kiểm lâm vừa tạo ý thức trách nhiệm cho người dân.
Thực trạng suy giảm diện tích rừng
Mặc dù có nhiều nỗ lực bảo vệ, diện tích rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu từng bị suy giảm đáng kể do chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang nuôi tôm công nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng. Từ năm 2010 đến 2018, khoảng 800 ha rừng đã bị mất, chủ yếu do phá rừng làm ao tôm trái phép. Nhờ các dự án trồng rừng phục hồi từ năm 2019, diện tích rừng đã tăng trở lại, tuy nhiên chất lượng rừng vẫn chưa được như trước.
Khó khăn trong công tác trồng và phục hồi rừng
Biến đổi khí hậu khiến mực nước biển dâng cao hơn, nhiều loài cây ngập mặn bị ngập nước quá mức, sinh trưởng kém.
Dòng chảy bùn cát thay đổi do các công trình thủy lợi thượng nguồn, làm thiếu phù sa cho rừng phát triển.
Nạn khai thác gỗ trái phép và xâm lấn đất rừng làm ao tôm vẫn còn xảy ra cục bộ.
Lợi ích kinh tế từ rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu
Mô hình lâm ngư kết hợp mang lại thu nhập ổn định
Nhiều hộ dân tại xã Vĩnh Trạch, huyện Hòa Bình đã áp dụng mô hình nuôi tôm quảng canh dưới tán rừng ngập mặn. Rừng cung cấp bóng mát, thức ăn tự nhiên và môi trường nước sạch, giúp tôm phát triển khỏe mạnh, ít dịch bệnh. Mỗi ha rừng kết hợp nuôi tôm có thể đem lại lợi nhuận từ 40 đến 60 triệu đồng mỗi năm, cao hơn nhiều so với nuôi tôm công nghiệp ngoài rừng.
Du lịch sinh thái và giáo dục môi trường
Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu cũng đang được khai thác tiềm năng du lịch sinh thái. Các tuyến tham quan rừng ngập mặn bằng thuyền, khu vực ngắm chim và trải nghiệm cuộc sống của người dân ven biển thu hút du khách trong và ngoài nước. Năm 2023, khu vực rừng phòng hộ huyện Đông Hải đón hơn 12.000 lượt khách, góp phần quảng bá hình ảnh thiên nhiên và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Bảng so sánh vai trò giữa rừng phòng hộ và rừng sản xuất tại Bạc Liêu
Tiêu chí
Rừng phòng hộ ven biển
Rừng sản xuất
Mục đích chính
Bảo vệ môi trường, chắn sóng, chống xói lở
Khai thác gỗ, nguyên liệu công nghiệp
Loài cây trồng
Đước, sú, vẹt, bần, phi lao
Keo, bạch đàn, tràm
Khả năng chống xói lở
Rất cao do bộ rễ dày đặc
Thấp, cây không chịu mặn
Đa dạng sinh học
Cao – là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sản, chim
Thấp – chủ yếu là thực vật
Hiệu quả kinh tế trực tiếp
Thấp nếu chỉ tính gỗ, nhưng cao kết hợp thủy sản
Cao từ bán gỗ nguyên liệu
Ứng dụng thực tế và hướng dẫn bảo vệ rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu
Kỹ thuật trồng và phục hồi rừng ngập mặn
Khi trồng cây ngập mặn trên bãi bồi ven biển Bạc Liêu, cần chọn loài phù hợp với chế độ thủy triều của từng khu vực. Cây đước thích hợp với tầng triều trung bình, cây bần phát triển tốt ở tầng triều cao, cây sú và vẹt phù hợp tầng triều thấp. Mật độ trồng khuyến cáo từ 2.000 đến 3.000 cây/ha, khoảng cách giữa các cây từ 1,5 đến 2 mét. Trong năm đầu cần theo dõi và trồng dặm kịp thời những cây chết để đảm bảo tỷ lệ sống đạt trên 70%.
Phối hợp với người dân trong quản lý rừng
Để rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu phát triển bền vững, chính quyền địa phương đã thành lập các tổ quản lý rừng cộng đồng. Các tổ này được tập huấn về kỹ năng bảo vệ rừng, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi phá rừng trái phép. Ngoài ra, người dân còn tham gia các hoạt động dọn rác, trồng cây bổ sung và giám sát sức khỏe rừng theo định kỳ.
Sai lầm thường gặp khi trồng và bảo vệ rừng phòng hộ
Trồng cây không đúng tầng triều: Đưa cây không chịu nước sâu ra bãi triều thấp khiến cây bị ngập úng kéo dài, chết hàng loạt.
Phá rừng để làm ao tôm rồi bỏ hoang: Nhiều hộ dân khai thác rừng trái phép để nuôi tôm, sau đó không đạt hiệu quả, đất bị bỏ hoang, khó phục hồi rừng.
Không kết hợp kinh tế với bảo tồn: Chỉ trồng rừng thuần túy, không tạo sinh kế cho người dân nên họ thiếu động lực giữ rừng lâu dài.
Lưu ý quan trọng khi khai thác giá trị từ rừng phòng hộ
Mọi hoạt động khai thác lợi ích từ rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu phải tuân thủ nghiêm ngặt Luật Lâm nghiệp và các quy định của tỉnh. Khu vực rừng phòng hộ nghiêm cấm chặt cây, khai thác thủy sản bằng xung điện hoặc hóa chất. Người dân muốn nuôi trồng thủy sản dưới tán rừng phải được cấp phép và cam kết không làm suy thoái rừng. Định kỳ hằng năm, cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra để đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của các bên.
Câu hỏi thường gặp về rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu
Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu nằm ở đâu?
Rừng phòng hộ tập trung chủ yếu tại huyện Đông Hải, thị xã Giá Rai, huyện Hòa Bình và một phần thành phố Bạc Liêu. Khu vực rừng ngập mặn lớn nhất thuộc xã Vĩnh Trạch Đông và xã An Phúc.
Lợi ích lớn nhất của rừng phòng hộ là gì?
Lợi ích lớn nhất là chắn sóng và chống sạt lở bờ biển, bảo vệ an toàn cho hơn 20.000 hộ dân sinh sống phía trong đê. Ngoài ra, rừng còn giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và duy trì nguồn lợi thủy sản.
Người dân có thể tham gia bảo vệ rừng như thế nào?
Người dân có thể tham gia các tổ bảo vệ rừng cộng đồng, nhận khoán chăm sóc rừng, báo ngay cho kiểm lâm khi phát hiện khai thác trái phép. Cũng có thể phát triển các mô hình du lịch sinh thái kết hợp bảo tồn để tăng thu nhập từ rừng.
Tính đến năm 2024, diện tích rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu ổn định ở mức khoảng 4.000 ha, có xu hướng tăng nhờ các dự án trồng mới và phục hồi. Tuy nhiên, tốc độ tăng chậm do quỹ đất bãi bồi hạn chế và tác động của biến đổi khí hậu.
Kết luận
Rừng phòng hộ ven biển Bạc Liêu không chỉ là công trình xanh bảo vệ con người và tài sản trước thiên tai mà còn là hệ sinh thái đặc thù mang lại nhiều giá trị kinh tế và môi trường. Để duy trì lá chắn xanh này, cần có sự chung tay của chính quyền, người dân và các tổ chức trong việc quản lý bền vững, áp dụng khoa học kỹ thuật vào trồng và phục hồi rừng, đồng thời phát triển sinh kế thân thiện với rừng. Mỗi cây đước, cây sú được trồng trên bãi bồi chính là hy vọng cho một tương lai vững bền trước biển khơi của mảnh đất Bạc Liêu.
